Niçin Araştırma Yapılır? Felsefi Bir Bakış
Bir sabah, uyanıp güne başlarken dünya hakkında düşündüğümüzde, karşımıza bir soru çıkar: “Gerçekten neyi biliyoruz?” Ya da daha derinden, “Ne öğrenmeye çalışıyoruz ve bu öğrenme neye hizmet ediyor?” İnsan, sürekli bir arayış içinde, anlamı, doğruluğu ve gerçeği keşfetmeye çabalar. Felsefede, bu tür soruların peşinden gitmek, düşüncenin temellerine inmeyi gerektirir. Ancak yalnızca bununla kalmaz, aynı zamanda bu arayışın etik, bilgi kuramı (epistemoloji) ve varlık felsefesi (ontoloji) gibi derin felsefi soruları da beraberinde getirdiğini unutmamalıyız.
Araştırma, yalnızca pratik bir araç ya da bilgiyi artırmak için yapılan bir faaliyet değil; daha derin, daha insani bir gereksinimdir. İnsanların araştırma yapmasının sebepleri çok katmanlıdır: Gerçekliği anlamak, insan doğasını keşfetmek, toplumsal sorunları çözmek, ya da sadece bilginin kendisini saf bir şekilde elde etmek. Ancak bu arayış, hiç de basit değildir. Her bir felsefi dal, araştırmanın amacını farklı açılardan sorgular. Araştırmanın “niçin” yapıldığını anlamak için etik, epistemolojik ve ontolojik perspektiflere göz atmak faydalı olacaktır.
Etik Perspektif: Araştırma ve İnsanlık için Doğru Olan
Etik, doğru ve yanlışın ne olduğuyla ilgilenen felsefi bir alandır. Araştırma yaparken de her zaman bir ahlaki sorumlulukla karşı karşıya kalırız. Verilen kararlar, kullanılan yöntemler, araştırmanın sonuçlarının uygulanması ve insanların bu süreçteki rollerinin tümü, etik soruları gündeme getirir.
Felsefi etik, araştırmanın amaçlarını ve sonuçlarını sorgular. Bilgiyi edinme sürecinde ne kadar doğru ve dürüst olunması gerektiği, araştırmacının sorumluluğu, hatta bilginin toplum için faydalı olup olmadığı gibi sorular sıklıkla karşımıza çıkar. Örneğin, biyoteknoloji ve genetik mühendisliği gibi alanlarda yapılan araştırmalar, güçlü etik ikilemleri gündeme getirir. İnsanların genetik yapısını değiştirme gücü, sadece bilimsel açıdan değil, aynı zamanda toplumsal ve bireysel açıdan da büyük etik soruları içerir. Bu tür araştırmalar gerçekten insanlık için faydalı mıdır? Yoksa bu bilgi, doğru kullanım yerine kötüye mi kullanılacaktır?
Etik felsefesinin bu soruları yanıtlamadaki rolü büyüktür. Kant’ın deontolojik etik anlayışı, araştırmaların her zaman insan haklarına saygı göstererek yapılması gerektiğini savunur. Buna karşın, sonuç odaklı bir yaklaşım benimseyen faydacı etik anlayışı, araştırmaların sadece sonuçların toplum yararına olup olmadığına bakar. Peki ya özgür irade, haklar ve bireysel özgürlükler? Araştırmalar insanlık için iyiliğe hizmet etse bile, bu süreçte bireylerin haklarını ihlal etmek etik midir?
Etik İkilemler: Gerçeklik Arayışında İnsan Hakları
Bir örnek üzerinden etik ikilemleri daha iyi kavrayabiliriz. 20. yüzyılda yapılan ve günümüzde hala eleştirilen Tuskegee Frengi Deneyi, etik soruların ne kadar kritik olduğunu gözler önüne serer. Bu deneyde, Afrikalı Amerikalı hastalara tedavi edilmeden frengi hastalığına ilişkin gözlem yapıldı. Bu, araştırma etiği ile ilgili büyük bir ihlaldir ve insanların araştırma amacı uğruna nasıl kullanılmaması gerektiği konusunda güçlü bir ders verir. Araştırma yaparken insan hayatına, haklarına ve onuruna saygı göstermek zorunludur.
Epistemolojik Perspektif: Bilginin Doğası ve Araştırmanın Temelleri
Epistemoloji, bilginin doğasını ve nasıl elde edildiğini sorgulayan felsefi bir dal olarak, araştırmanın amacını ve doğruluğunu inceleyen en doğrudan alanlardan biridir. “Neyi biliyoruz?” ve “Nasıl biliyoruz?” soruları, araştırma sürecinin temel taşlarını oluşturur. Bir araştırma yaparken, hangi bilgiye sahip olduğumuzu ve o bilginin doğruluğunu nasıl değerlendirebileceğimizi sorgularız.
Günümüzde bilimsel araştırmalar, daha önce hiç görülmemiş bir hızla bilgi üretmektedir. Ancak bu bilgi, her zaman güvenilir midir? Hangi kaynaklardan elde edilen bilgi gerçektir? Pozitivist bir bakış açısına göre, bilimsel yöntemle elde edilen bilgi her zaman doğrulama ve tekrarlanabilirlik gerektirir. Ancak daha sonra gelişen kuşkucu epistemoloji, bilginin çoğu zaman bağlamdan, kültürel çerçevelerden ve toplumsal yapılardan etkilendiğini savunur. Bu da araştırma yaparken, yalnızca objektif veriye değil, araştırmacıların değerlerinden ve önyargılarından da bahsedilmesi gerektiğini gösterir.
İçinde yaşadığımız çağda, sosyal bilimlerde yapılan araştırmaların da bazen ideolojik etkiler taşıyabileceğini unutmamalıyız. Örneğin, iklim değişikliği üzerine yapılan bilimsel araştırmaların büyük bir kısmı, yalnızca bilimsel veriye dayanmakla kalmaz, aynı zamanda politik ve ekonomik çıkarlarla da bağlantılıdır. Bu durum, epistemolojik olarak önemli bir soruyu gündeme getirir: Gerçekten her bilgi tarafsız mıdır?
Epistemolojik Sınırlamalar: Nesnellik ve Sübjektiflik
Felsefeci Thomas Kuhn’un “bilimsel devrimler” teorisi, epistemolojik açıdan bilginin tarihsel ve kültürel bağlamlarla şekillendiğini savunur. Araştırmanın her zaman belirli bir paradigmaya dayandığını iddia eder. Peki ya araştırmalar, dönemin baskın fikirlerinin ya da gücün etkisinde kalıyorsa, bu bilgi ne kadar güvenilir olabilir? Nesnellik, yalnızca bilimsel metotların değil, aynı zamanda toplumsal yapılar ve tarihsel koşulların da şekillendirdiği bir süreçtir.
Ontolojik Perspektif: Araştırmanın Gerçeklik Anlayışı
Ontoloji, varlık felsefesi olarak da bilinir ve araştırmanın temel sorularından biri, aslında “neyi araştırıyoruz?” sorusudur. Varlık, insanın anlam arayışında karşılaştığı en derin sorudur. Bir araştırma yaparken, gerçekte neyi araştırdığımızı sorgulamak gerekir. Kendi varoluşumuzu, toplumumuzu, doğamızı, evreni nasıl anlıyoruz? Gerçeklik dediğimiz şey nedir ve onu nasıl tanımlayabiliriz?
Araştırmalar, aslında bizlere bir tür “gerçeklik haritası” sunar. Ancak bu harita, her zaman tam ve eksiksiz midir? Heidegger, “varlık” üzerine yaptığı derinlemesine analizlerinde, insanın dünyayı anlama biçiminin sınırları olduğunu vurgular. Peki ya biz, araştırmalarla sadece gerçeği mi keşfederiz, yoksa o gerçeği kendimize göre yeniden mi inşa ederiz?
Gerçeklik ve Yöntem: Felsefi Yöntemlerin Rolü
Araştırmaların doğası, kullanılan yönteme bağlı olarak değişir. Kuantum mekaniği gibi modern fiziksel teoriler, bazen daha soyut ve anlaşılması güç bir gerçeklik sunar. İnsan davranışlarını anlamak için yapılan sosyal bilimler araştırmalarında ise gerçeklik, her zaman daha katmanlı ve kültürel olarak şekillenir. Burada, gerçekliğin yalnızca “kesin” bir biçiminin olup olmadığı sorusu ortaya çıkar. Gerçeklik gerçekten de sabit midir, yoksa insanın içinde yaşadığı dünyaya göre mi şekillenir?
Sonuç: Araştırmanın Sonuçları ve Geleceğe Yansıyan Sorular
Niçin araştırma yaparız? Bu soru, hem insanın içsel arayışını hem de toplumsal düzenin gelişimini sorgular. Araştırma, yalnızca bilgi edinme amacı taşımadığı gibi, daha büyük etik ve ontolojik sorulara da yol açar. Etik sorular, araştırmanın amaçlarının doğru olup olmadığını sorgularken; epistemoloji, bilgiyi nasıl elde ettiğimizi ve doğruluğunu tartışırken; ontoloji ise, gerçekliğin doğasını ve neyi araştırdığımızı sorgular.
Gelecekte bu soruların cevabı, sadece bilim insanlarının değil, tüm insanlığın üzerine düşünmesi gereken bir mesele haline gelmektedir. Peki, insanlık olarak araştırmaya devam mı edeceğiz? Yine aynı soruları mı soracağız yoksa yeni gerçeklikler keşfedecek miyiz? Gerçekten neyi öğrenmeye çalışıyoruz ve bu bilgi bizi nereye götürecek?