1. Tarihsel Arka Plan

Türkiye’de trans bireylerin, yani cinsiyet kimliği doğuştan atanan cinsiyetiyle örtüşmeyen kişilerin hukuki ve tıbbi süreci ilk olarak 1988’den itibaren belirginleşmeye başlamıştır; o tarihten itibaren “cinsiyet değişikliği (uyumu)” ameliyatı yasal olarak tanınmıştır. ([Vikipedi][1])

Örneğin, European Court of Human Rights (ECtHR) 2015 yılında Türkiye’yi, ameliyat öncesinde zorunlu kısırlaştırma şartı koyduğu gerekçesiyle mahkûm etmiştir. ([Amnesty International][2])

Yasal düzenlemeler içinde en temel maddelerden biri, Türk Medeni Kanunu’nun 40. maddesidir; bu maddeye göre, bir kişi cinsiyet değişikliği için başvurduğunda — boşanmış olması, 18 yaşını doldurmuş olması, kısır olması gibi şartlar aranmaktadır. ([Bilgi Open Access][3])

Bu bağlamda, “ameliyatla cinsiyet uyumu” yani cinsiyet değiştirme ameliyatı bir yasal ve tıbbi alan olarak Türkiye’de yer edinmiştir. Ancak devletin süreci tam olarak ne kadar karşıladığı, hangi şartlar altında olduğu tartışmalıdır.

2. Devlet Sağlık Sigortası ve Ameliyat Kapsamı

Peki, ülkemizde bu tür ameliyatlar devlet (yani Sosyal Güvenlik Kurumu – SGK) tarafından karşılanıyor mu? Kısa cevap: “Şartlı olarak evet”, ancak uygulama ve şartlar önemli farklılıklar gösteriyor.

2.1 Yasal durum ve mevzuat

SGK daha önce, bazı “cinsiyet geçişi ameliyatlarının” ve ilgili tedavilerin genel sağlık sigortası kapsamına girebileceğini içeren yazılı açıklamalar yapmıştır. ([Bianet][4]) Örneğin, 2010 yılına ilişkin bir açıklamada “Cinsiyet değiştirmenin tıbbi zorunluluk olduğu sağlık kurulu raporuyla kabul edilirse, genel sağlık sigortası kapsamında karşılanmak zorundadır.” ifadesi yer alıyor. ([kaosgl.org][5])

Yine de bazı hukukçular ve medya kaynakları uygulamada “ameliyatın SGK tarafından otomatik karşılandığı” iddialarının gerçeği tam yansıtmadığını belirtmektedir. Örneğin bir kaynak “ameliyatın devlet tarafından karşılandığına dair iddialar yalandır” şeklinde görüş bildirmiştir. ([Yeni Akit][6])

2.2 Uygulamada karşılanan / karşılanmayan alanlar

Uygulamada şunlar geçerlidir:

Kişi cinsiyet uyumu ameliyatına başvurmadan önce psikiyatrik değerlendirme, hormon tedavisi ve sağlık kurulu raporu gibi aşamaları tamamlamalıdır. ([InnovaCare][7])
– Ameliyatın “tıbbi zorunluluk” kapsamında olduğuna dair sağlık kurulu raporu ve resmi mahkeme kararları gerekir. Bu şartlar sağlandığında SGK kapsamında ödeme yapılabilmektedir. ([Medimagazin][8])
– Ancak, özel hastanelerde, protetik ve estetik ek işlemler ya da ameliyat sonrası bakım gibi unsurlar için kişi ek ödeme yapmak zorunda kalabilmektedir. ([kaosgl.org][5])
– Ayrıca, uygulamalar farklı hastanelerde, illerde ve zaman içerisinde değişkenlik göstermektedir; bazı trans bireyler masraflarının karşılanmadığını, uzun onay süreçleriyle karşılaştığını aktarmaktadır. ([Bianet][9])

3. Akademik Tartışmalar ve Toplumsal Etkiler

Bu alanda akademik tartışmalar birkaç eksen etrafında yoğunlaşır:

3.1 Tıbbi gereklilik ve etik boyut

Bazı akademik çalışmalar, cinsiyet uyumu ameliyatlarının sadece estetik değil, kişinin psikososyal işlevselliğini artıran bir tedavi olduğunu öne sürmektedir. Bununla birlikte “ameliyat zorunlu mu olmalı?” ya da “sağlık sistemi bunu ne ölçüde karşılamalı?” gibi etik sorular da tartışılmaktadır.

Mesela Türkiye’de uygulamada kısır kalma şartı gibi geçmişteki zorlayıcı kriterlerin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından hak ihlali sayıldığı yönünde bir karar vardır. ([Amnesty International][2])

3.2 Eşitlik, erişim ve toplumsal dışlanma

Toplumsal cinsiyet normları ve önyargılar, trans bireylerin sağlık sistemine erişimini zorlaştırabilmektedir. Yasal haklara rağmen pratikte yaşanan engeller (uzun bekleme süreleri, yoğun bürokrasi, sosyal damgalama) bu kişilerin yaşam kalitesini etkiliyor. Akademik literatürde “eşit sağlık hakkı” bağlamında bu durum ele alınmaktadır. ([Academia][10])

Ayrıca, devlet tarafından karşılanma durumunun “ameliyat sonrası yaşam kalitesi”, “iş ve sosyal hayata katkı” gibi etkileri değerlendirildiğinde, erişimin artırılmasının toplumsal fayda yaratabileceği savunulmaktadır.

4. Sonuç ve Öneriler

Genel olarak söylemek gerekirse: evet, “cinsiyet değişikliği ameliyatı devlet tarafından karşılanabilir” ancak bu otomatik, kolay ve koşulsuz değil; birtakım şartlara bağlıdır. Bu şartlar arasında sağlık kurulu raporu, mahkeme kararı, ameliyatın tıbbi gerekliliğinin tespiti gibi adımlar bulunur.

Ayrıca, uygulamada farklılıklar mevcuttur: bazı bireyler süreçleri kolay tamamlayıp masraflarını SGK üzerinden karşılarken, bazıları bürokratik engellerle karşılaşmakta veya özel hastanelerde ek ödeme yapmak zorunda kalmaktadır.

Önerilerim:
– Eğer bu süreci düşünen biriyseniz, ameliyata karar vermeden önce hekiminizle ve ilgili sağlık kuruluşuyla “SGK karşılıyor mu, hangi şartlarda” sorularını netleştirin.
– Eğitimciler, sosyal hizmet uzmanları ve sağlık profesyonelleri için öneri: trans bireylerin sağlık hakkı ve erişimi üzerine eğitim programları oluşturun, bürokratik engelleri ve toplumsal damgalamayı azaltmaya odaklanın.
– Toplumsal bilinç açısından: herkesin eşit sağlık hakkına sahip olduğu ve cinsiyet uyumu sürecinin bir tercih değil kimliksal bir gereklilik olabileceğini anlamaya dönük toplumsal farkındalık geliştirmek önemli.

Okuyucuya Sorgulama Soruları

– Bu yazıdan sonra kendi çevrenizde “cinsiyet uyumu ameliyatlarının devlet tarafından karşılanma şartları” konusunda ne kadar bilgi sahibi olduğunu düşündünüz?
– Eğitim ortamınızda veya iş yerinizde bu tür sağlık hizmetlerine erişimde yaşanan toplumsal engeller ne tür olabilir? Sizce bunların azaltılması için neler yapılabilir?
– Bir sağlık hakkı olarak bu ameliyat türüne erişim sizce hangi açılardan önemli? Bu süreci sadece bireysel bir karar olarak mı görmeliyiz, yoksa toplumsal bir eşitlik meselesi olarak mı?

Bu sorular üzerinde düşünerek, konuya dair kendi öğrenme sürecinizi genişletebilir ve çevrenizle paylaşabilirsiniz.

[1]: “LGBTQ rights in Turkey”

[2]: “Turkey: sterilization as a prerequisite to access gender reassignment …”

[3]: “The Legal Status of Transsexuals in Turkey – Bilgi”

[4]: “Cinsiyet Geçiş Ameliyatını SGK Ödeyecek – Bianet”

[5]: “‘Cinsiyet Değiştirme Ameliyatını SGK Karşılamak Zorunda’”

[6]: “Cinsiyet değiştirme ameliyatını devlet mi karşılıyor? İşte merak edilen …”

[7]: “Gender Reassignment Surgery in Turkey Cost, Procedure and Statistics”

[8]: “SGK, cinsiyet değişikliğini ödemek zorunda mı? – Medimagazin”

[9]: “Social Security to Cover Gender Reassignment Surgery – Bianet”

[10]: “(PDF) Civil Status and Trans Persons in Turkey – Academia.edu”